Ciprofloxacine: werking, bijwerkingen en dosering
Ciprofloxacine is een antibioticum uit de groep van de fluorchinolonen. Het remt enzymen die bacteriën nodig hebben om hun DNA te kopiëren en wordt gebruikt bij bepaalde infecties van de urinewegen, de prostaat, de darm en het bot. Het middel is uitsluitend op medisch recept verkrijgbaar en geldt sinds een Europese herbeoordeling als reservemiddel.
Waarvoor wordt ciprofloxacine gebruikt?
Ciprofloxacine wordt gebruikt bij bacteriële infecties waarbij een smaller antibioticum niet werkt of niet geschikt is. Voorbeelden zijn een gecompliceerde urineweginfectie, een nierbekkenontsteking, een bacteriële prostaatontsteking, bepaalde ernstige darminfecties en infecties van bot en gewricht. Het middel is werkzaam tegen veel gramnegatieve bacteriën, waaronder Pseudomonas aeruginosa, en juist die eigenschap maakt het waardevol in situaties waarin andere middelen tekortschieten. Daarnaast bestaan oog- en oordruppels met ciprofloxacine voor plaatselijke behandeling. Na een Europese herbeoordeling van de fluorchinolonen geldt een uitdrukkelijke beperking: bij milde of vanzelf overgaande infecties, zoals een ongecompliceerde blaasontsteking, hoort het middel niet de eerste keuze te zijn zolang er een passend alternatief bestaat. Reden zijn zeldzame maar soms langdurige of blijvende bijwerkingen aan pezen, spieren, gewrichten en zenuwstelsel. De arts weegt daarom per situatie af of de winst opweegt tegen dat risico.
Bijwerkingen van ciprofloxacine
Vaak gemeld zijn misselijkheid, diarree, braken, buikpijn, hoofdpijn, duizeligheid, slaapproblemen en veranderde leverwaarden. Voor deze middelengroep zijn daarnaast bijwerkingen beschreven die zeldzaam zijn maar langdurig of blijvend kunnen zijn, en die u moet kunnen herkennen. Pijn, zwelling of stijfheid van een pees, vooral de achillespees, kan wijzen op een peesontsteking of zelfs een peesscheuring; het risico is hoger bij ouderen, bij gelijktijdig gebruik van corticosteroïden en na een orgaantransplantatie. Tintelingen, doof gevoel, brandende pijn of krachtsverlies kunnen wijzen op zenuwschade. Verder zijn verwardheid, angst, somberheid, hallucinaties en zeer zelden gedachten aan zelfdoding beschreven, evenals toevallen. Bij elk van deze klachten stopt u de inname en neemt u meteen contact op met een arts. Ook beschreven zijn een verhoogde gevoeligheid voor zonlicht, verstoring van de bloedsuiker bij diabetesmiddelen, verlenging van het QT-interval op het hartfilmpje, verergering van myasthenia gravis en een verhoogd risico op een aneurysma of dissectie van de aorta bij mensen die daarvoor al risico lopen.
Dosering en inname
De dosering hangt af van de infectie, de verwekker en uw nierfunctie en wordt door de arts bepaald; bij een verminderde nierfunctie wordt de dosis aangepast. Neem de tablet met een ruim glas water, met of zonder voedsel, en drink gedurende de behandeling voldoende. Belangrijk is de afstand tot andere producten: melk en zuivel, maagzuurbindende middelen, en preparaten met calcium, magnesium, ijzer of zink binden de werkzame stof, waardoor er te weinig in het bloed komt. Houd daarom de tussentijd aan die in de bijsluiter staat en neem ciprofloxacine niet samen met deze producten in. Vermijd overmatig zonlicht en zonnebanken tijdens de behandeling. Zwaar belasten van pezen, zoals intensief sporten, wordt afgeraden zolang u het middel gebruikt. Maak de kuur af zoals voorgeschreven, met een uitzondering: bij pees-, zenuw- of psychische klachten stopt u en belt u een arts. Het etiket van elke apotheek en de bijsluiter gaan voor op algemene informatie.
Is ciprofloxacine receptplichtig?
Ja. Ciprofloxacine heeft in Nederland de status UR en is uitsluitend op medisch recept verkrijgbaar; dat geldt voor tabletten, infusies en ook voor de oog- en oordruppels. Er bestaat geen zelfzorgvariant en bij de drogist is het middel niet te krijgen. De receptplicht is bij dit middel meer dan een formaliteit. Het gaat om een reserveantibioticum met Europese gebruiksbeperkingen: het hoort niet te worden ingezet bij milde infecties zolang een passend alternatief bestaat, en het is ongeschikt voor mensen met bepaalde risicofactoren voor pees- en aortaproblemen. Ook is de keuze afhankelijk van de gevoeligheid van de verwekker, die in veel gevallen pas met een kweek duidelijk wordt. Zelf beginnen met een restant van een eerdere kuur is daarom bij dit middel extra onverstandig. Vermoedt u een infectie, dan is beoordeling door een arts de eerste stap en volgt de keuze van het antibioticum daarna.
Prijs en vergoeding
De prijs van het geneesmiddel zelf bepaalt de apotheek en verschilt per fabrikant en verpakking; wij noemen die prijs niet en verstrekken het middel niet. Of een verstrekking op recept vanuit het basispakket wordt betaald, staat in het Geneesmiddelenvergoedingssysteem (GVS); is dat het geval, dan telt het bedrag mee voor het verplicht eigen risico van 385 euro per jaar. Onze eigen dienst staat daar los van: een aanvraag voor voortzetting van een lopende behandeling kost 24,90 euro, met optioneel voorrang in de wachtrij voor 9,90 euro. Dat bedrag dekt de medische beoordeling door de arts, niet de afgifte van het document. Bij een reserveantibioticum is de kans op afwijzing reëel: past een smaller middel beter, of ontbreken de gegevens over verwekker en gevoeligheid, dan wijst de arts de aanvraag af. Gebeurt dat op medische gronden, dan ontvangt u het bedrag terug. Levert u de gevraagde documentatie niet aan, dan volgt geen terugbetaling. Onze kosten worden niet vergoed door uw zorgverzekeraar.
Wisselwerkingen en alcohol
Ciprofloxacine heeft veel wisselwerkingen en dat is een van de redenen voor de receptplicht. De combinatie met tizanidine is een contra-indicatie: de spiegel loopt sterk op met bloeddrukdaling en sufheid tot gevolg. De spiegel van theofylline kan stijgen, evenals het effect van cafeïne. Samen met NSAID's is een verhoogde kans op toevallen beschreven. Bij vitamine K-antagonisten kan de INR oplopen; de trombosedienst controleert vaker. Combinatie met middelen die het QT-interval verlengen, met corticosteroïden (peesrisico) of met bloedsuikerverlagende middelen vraagt om extra aandacht. Melk, zuivel, maagzuurbinders en preparaten met calcium, magnesium, ijzer of zink verlagen de opname en horen op afstand van de inname te worden gebruikt. Alcohol heeft geen rechtstreekse wisselwerking met ciprofloxacine, maar versterkt duizeligheid, slaapproblemen en verwardheid, precies de klachten waar dit middel al toe kan leiden. Geef bij elke aanvraag door welke middelen u gebruikt, ook zelfzorgmiddelen en supplementen.
Wie mag ciprofloxacine niet gebruiken?
Ciprofloxacine is gecontra-indiceerd bij overgevoeligheid voor fluorchinolonen; dat is de contra-indicatie die het Farmacotherapeutisch Kompas noemt. Daarnaast begint u niet opnieuw aan dit middel wanneer u na een eerdere kuur met een chinolon peesklachten, zenuwklachten of ernstige psychische klachten heeft gehad: dezelfde reactie kan terugkomen en langdurig zijn. Terughoudendheid geldt bij mensen met risicofactoren voor pees- of aortaproblemen, bij myasthenia gravis, bij epilepsie of eerdere toevallen, bij een verlengd QT-interval of gelijktijdig gebruik van andere middelen die dat interval verlengen, en bij een verminderde nierfunctie, waarbij de dosering wordt aangepast. Bij kinderen en jongeren wordt ciprofloxacine wegens een verhoogde kans op gewrichtsklachten alleen op strikte indicatie gebruikt. Gebruikt u tizanidine, dan is de combinatie een absolute contra-indicatie: ciprofloxacine remt de afbraak van tizanidine sterk, waardoor de bloeddruk gevaarlijk kan dalen. Ciprofloxacine wordt dan niet voorgeschreven. Zwangerschap en borstvoeding staan in de volgende paragraaf. Al deze punten horen in de vragenlijst: het zijn voor de arts redenen om een aanvraag af te wijzen.
Zwangerschap en borstvoeding
Bent u zwanger, denkt u dat u zwanger bent of geeft u borstvoeding, meld dat dan altijd voordat een antibioticum wordt gekozen; bij een urineweginfectie tijdens de zwangerschap bestaan middelen die de voorkeur hebben boven een fluorchinolon. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt gebruik in het eerste trimester waarschijnlijk veilig, maar ontraadt gebruik in het tweede en het derde trimester. Bij borstvoeding adviseert de fabrikant om ofwel dit middel niet te gebruiken, ofwel de borstvoeding te staken, want ciprofloxacine gaat over in de moedermelk; welke van beide voor u passend is, beoordeelt uw eigen arts, die uw dossier kent. Wij wijzen een online aanvraag voor ciprofloxacine af wanneer u zwanger bent of borstvoeding geeft, en verwijzen u naar uw huisarts of verloskundige: daar kan onderzoek worden gedaan en zo nodig een kweek.
Ervaringen met ciprofloxacine
Ervaringen met dit middel lopen verder uiteen dan bij de meeste antibiotica en zijn geen bewijs. Veel mensen beschrijven een kuur zonder noemenswaardige klachten en snelle verbetering van een hardnekkige infectie. Daarnaast zijn er verhalen over langdurige pees-, spier- of zenuwklachten na een korte kuur; die meldingen hebben mede geleid tot de Europese herbeoordeling en de huidige gebruiksbeperkingen. Beide kanten zijn dus echt, maar geven geen kansverdeling: online delen vooral mensen met klachten hun verhaal. Wat wel bruikbaar is uit die verhalen, zijn de waarschuwingssignalen. Pijn in een pees, tintelingen, doof gevoel, krachtsverlies, sombere of verwarde gedachten: dat zijn de klachten waarbij u niet afwacht, maar stopt en een arts belt. Gebruik ervaringen om die signalen te leren herkennen, niet om zelf te besluiten dat een middel wel of niet nodig is. Vermoedt u een bijwerking, meld die dan bij Bijwerkingencentrum Lareb.
Waarom is ciprofloxacine een reservemiddel?
Omdat het risicoprofiel en het brede werkingsspectrum dat vragen. Na een Europese herbeoordeling van de fluorchinolonen gelden beperkingen voor het gebruik: niet bij milde, vanzelf overgaande infecties, niet als eerste keuze bij een ongecompliceerde blaasontsteking zolang er een alternatief is, en terughoudend bij mensen met risicofactoren voor pees- of aortaproblemen. De aanleiding waren zeldzame bijwerkingen die langdurig of blijvend kunnen zijn en die pezen, spieren, gewrichten en zenuwstelsel raken. Daar komt het resistentievraagstuk bij: fluorchinolonen zijn breed werkzaam, en juist breed werkzame middelen wil je bewaren voor de gevallen waarin niets anders werkt. Voor u betekent dat twee dingen. Ten eerste is een afwijzing van een aanvraag voor dit middel geen onwil, maar toepassing van dezelfde regel die het middel werkzaam houdt voor wie het echt nodig heeft. Ten tweede hoort u bij dit middel de waarschuwingssignalen te kennen voordat u begint, niet pas als er iets misgaat.
Stoppen met ciprofloxacine
Een antibioticumkuur maakt u in beginsel af zoals voorgeschreven; te vroeg stoppen vergroot de kans dat de infectie terugkomt en dat resistente bacteriën overblijven. Bij ciprofloxacine geldt echter een uitgesproken uitzondering: bij de eerste tekenen van peesklachten, zenuwklachten, ernstige psychische klachten of een allergische reactie stopt u de inname en neemt u meteen contact op met een arts. Dat is uitdrukkelijk zo bedoeld en staat ook in de bijsluiter. Belast de betreffende pees dan niet verder tot een arts u heeft beoordeeld. Ciprofloxacine geeft geen ontwenningsverschijnselen en hoeft niet te worden afgebouwd. Bent u een dosis vergeten, ga dan verder met het gewone schema en verdubbel niet. Houdt u na het afmaken klachten of komt de koorts terug, dan hoort de situatie opnieuw te worden beoordeeld; soms is een kweek nodig. Overgebleven tabletten bewaart u niet, maar levert u in bij elke apotheek.
Herhaalrecept aanvragen
Bij een reserveantibioticum is de drempel hoger dan bij chronische medicatie, en dat hoort u te weten voordat u iets aanvraagt. Een nieuwe infectie is geen voortzetting van een eerdere behandeling. Bij een fluorchinolon starten wij nooit een eerste kuur: nieuwe klachten horen bij een arts die kan onderzoeken en zo nodig een kweek kan laten doen. Wij wijzen aanvragen voor dit middel af wanneer een smaller antibioticum passend is, wanneer u zwanger bent of borstvoeding geeft, wanneer u overgevoelig bent voor fluorchinolonen of na een eerdere chinolonkuur pees-, zenuw- of ernstige psychische klachten kreeg, wanneer risicofactoren voor pees- of aortaproblemen worden gemeld of wanneer gegevens over verwekker en gevoeligheid ontbreken. Blijft u binnen een lopende, door een arts gestarte behandeling en heeft u voortzetting nodig, dan kunt u online een aanvraag indienen (24,90 euro). U vult een medische vragenlijst in; een arts beoordeelt uw gegevens schriftelijk. Er is geen videoconsult en geen telefonisch gesprek. Bij goedkeuring ontvangt u per e-mail een document volgens de bijlage bij richtlijn 2012/52/EU, waarmee u zich met een geldig identiteitsbewijs bij elke apotheek meldt; een pincode is niet nodig. Wij noemen bewust geen doorlooptijd en verstrekken geen doktersverklaring voor het UWV, de bedrijfsarts of loondoorbetaling. Het bedrag dekt de beoordeling, niet de afgifte van het document.
Bijsluiter en betrouwbare bronnen
De officiële bijsluiter en de volledige productinformatie vindt u in de geneesmiddeleninformatiebank van het CBG-MEB. De Europese herbeoordeling van de fluorchinolonen en de daaruit volgende gebruiksbeperkingen zijn na te lezen bij het Europees Geneesmiddelenbureau. Publieksinformatie in begrijpelijke taal staat op apotheek.nl, de site van apothekersorganisatie KNMP; het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft indicaties, doseringen en waarschuwingen zoals zorgverleners die gebruiken. Lees bij dit middel de bijsluiter voor de eerste inname en let vooral op de paragraaf over pees- en zenuwklachten: die bepaalt wanneer u moet stoppen. Daar staan ook de innamevoorschriften ten opzichte van zuivel en mineralenpreparaten en de waarschuwing over zonlicht. Vermoedt u een bijwerking, dan kunt u die zelf melden bij Bijwerkingencentrum Lareb; bij deze middelengroep hebben zulke meldingen aantoonbaar tot strengere regels geleid. Deze pagina is een samenvatting voor patiënten en vervangt de bijsluiter niet.
Wie heeft deze informatie gecontroleerd?
Deze pagina is opgesteld door de medische redactie van MEDINOW Sp. z o.o. en inhoudelijk gecontroleerd door lek. Damian Wojno, arts ingeschreven in Polen, PWZ-nummer 3211301. Onze arts is niet ingeschreven in het Nederlandse BIG-register en werkt op grond van zijn Poolse bevoegdheid binnen het Europese kader voor grensoverschrijdende zorg. Datum van laatste controle: 29 augustus 2026. Wij zijn geen apotheek en verstrekken geen geneesmiddelen: wij beoordelen een medische aanvraag en geven bij goedkeuring een document af. Het geneesmiddel zelf haalt u bij elke apotheek. Deze informatie is algemeen van aard, houdt geen rekening met uw persoonlijke situatie en vervangt geen beoordeling door een arts. Bij spoed belt u 112; met dringende vragen buiten kantooruren neemt u contact op met de huisartsenpost.
Is ciprofloxacine receptplichtig?
Ja. Ciprofloxacine heeft in Nederland de status UR en is uitsluitend op medisch recept verkrijgbaar, ook als oog- en oordruppels. Er bestaat geen zelfzorgvariant. Het middel geldt bovendien als reserveantibioticum met Europese gebruiksbeperkingen: bij milde infecties hoort het niet de eerste keuze te zijn zolang er een passend alternatief bestaat.
Hoe snel werkt ciprofloxacine?
De werkzame stof komt binnen enkele uren op spiegel en bij veel infecties treedt binnen twee tot drie dagen merkbare verbetering op. Bij een prostaat- of botinfectie duurt de behandeling veel langer en verloopt het herstel geleidelijker. Blijft verbetering na ongeveer drie dagen uit of wordt u zieker, neem dan opnieuw contact op met uw arts.
Welke bijwerkingen komen vaak voor?
Misselijkheid, diarree, braken, buikpijn, hoofdpijn, duizeligheid en slaapproblemen worden het vaakst gemeld. Belangrijker om te kennen zijn de zeldzame maar mogelijk langdurige bijwerkingen: pijn of zwelling van een pees, tintelingen of krachtsverlies, en verwardheid of somberheid. Bij die klachten stopt u met innemen en neemt u meteen contact op met een arts.
Mag ik alcohol drinken?
Er is geen rechtstreekse wisselwerking tussen alcohol en ciprofloxacine, dus een absoluut verbod is er niet. Alcohol versterkt wel duizeligheid, slaapproblemen en verwardheid, precies de klachten die dit middel zelf kan geven, en belast het herstel bij een infectie. Matig gebruik of tijdelijk overslaan is daarom verstandiger tijdens de behandeling.
Kan ik een herhaalrecept online aanvragen?
Alleen voor voortzetting van een door een arts gestarte behandeling, niet om zelf een nieuwe kuur te beginnen; een nieuwe infectie vraagt om een nieuwe beoordeling. Omdat dit een reserveantibioticum is, wordt een aanvraag vaker afgewezen dan bij andere middelen. De aanvraag kost 24,90 euro en dekt de medische beoordeling; bij afwijzing op medische gronden ontvangt u het bedrag terug.